چه عوامل نهادی، اقتصادی و دیپلماتیک باعث شده تا برخی از شرکتهای پتروشیمی ایران در همکاری با صنایع خارجی موفق عمل کنند و این موفقیتها چه درسهایی برای سیاستگذاری صنعتی و تجاری ایران دارند؟
صنعت پتروشیمی ایران دارای سابقهای طولانی است که ریشههای آن به پیش از انقلاب اسلامی بازمیگردد. در آن دوران، ظرفیت تولید کشور حدود 3 میلیون تن بود و سالانه نزدیک به یک و نیم میلیون تن محصول پتروشیمی تولید میشد. واحدهایی همچون پتروشیمی شیراز (اوره شیراز)، پتروشیمی خراسان (واحد کربن بلک) و دیگر واحدهای شیمیایی کشور، نقش کلیدی در تولید محصولات پایه پتروشیمی ایفا میکردند. این دوره، بهرغم محدودیتهای فناوری و زیرساختی، پایههای اولیه توسعه صنعتی کشور در این بخش را شکل داد.
با وقوع انقلاب و شروع جنگ تحمیلی، روند توسعه صنعت پتروشیمی با اختلال جدی مواجه شد. پروژههای مشترک ایران با ژاپن بویژه در منطقه بندر امام نیمهتمام باقی ماند و بسیاری از سرمایهگذاریها و انتقال دانش فنی متوقف شد. این وقفه باعث شد تا طی سالهای جنگ امکان توسعه گسترده واحدهای پتروشیمی فراهم نشود و صنعت با محدودیتهای جدی در تولید و بهرهبرداری مواجه شود.
پس از پایان جنگ، از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶، مدیریت صنعت پتروشیمی کشور به مهندس رهگذر واگذار شد که دورهای کلیدی در بازسازی و ساماندهی این صنعت بود. در ادامه، دوره کوتاهی نیز تحت مدیریت مهندس حسینی گذشت و از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ با مدیریت نعمتزاده، تلاشهای مضاعف برای توسعه پتروشیمی ایران آغاز شد. در این دوره، پروژههای طراحیشده و استعلامشده پیشین به مرحله اجرا رسید و بسیاری از واحدهای مهم پتروشیمی با بهرهگیری از فاینانس خارجی و همکاری با شرکتهای خارجی راهاندازی شدند. بدین ترتیب این همکاریها امکان خرید دانش فنی و تجهیزات پیشرفته اروپایی را فراهم آورد و تولیدات با کیفیتی به بازار عرضه شد، در حالی که فشار مالی قابل توجهی هم بر اقتصاد کشور وارد نشد.
واحدهایی که در این دو دهه پس از جنگ راهاندازی شدند، با بهرهگیری از لیسانس و دانش فنی شرکتهای بزرگ بینالمللی پتروشیمی از جمله «لینده» و «تکنیک»، موفق به تولید محصولات با استاندارد جهانی شدند و زیرساختهای صنعتی کشور را به سطحی قابل توجه ارتقا دادند. این تجربه تاریخی نشان میدهد که توسعه پایدار صنعت پتروشیمی ایران، ترکیبی از مدیریت هدفمند، بهرهگیری از سرمایهگذاری خارجی و انتقال فناوری بینالمللی بوده و بنیان مستحکمی برای رشد این صنعت در دهههای بعد فراهم کرده است.
تحریمها تا چه اندازه مانع توسعه تعاملات بخش خصوصی ایران با عربستان و دیگر کشورها شده و آیا راهکارهایی برای کاهش اثر این محدودیتها وجود دارد؟
اگر با تغییرات مدیریتی در سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ و همچنین تحریمها مواجه نمیشدیم، میتوانستیم تمامی پروژههایی را که با ظرفیت حدود ۱۴۰ میلیون تن در زنجیرههای اول، دوم و سوم پتروشیمی طراحی شده بود، بهطور کامل راهاندازی کنیم. در آن صورت، امروز به جای تولید حدود ۹۳ میلیون تن محصول پتروشیمی، قادر بودیم به ظرفیت کامل ۱۴۰ میلیون تن دست یابیم.
متأسفانه به دلیل محدودیتهای تأمین مالی و نبود امکان دسترسی به دانش فنی نتوانستیم زنجیره سوم پتروشیمی را که عمدتاً شامل رزینها، چسبها و محصولات تخصصی بود، بهطور کامل توسعه دهیم. همچنین موفق نشدیم موتور سوم زنجیره اول پتروشیمی که مواد پایه پتروشیمی را تولید میکند و زنجیره دوم صنعتی پتروشیمی شامل پلیمرها، کودهای شیمیایی و متانول را هم به بهرهبرداری برسانیم.
به همین دلیل، تمرکز خود را بیشتر به سمت توسعه پروژههایی هدایت کردیم که دانش فنی آنها در اختیار ما بود، مانند تولید اوره و متانول. در این حوزهها، بهرغم محدودیتهای سرمایهگذاری، موفق شدیم سهم قابل توجهی از بازار را کسب کنیم. با این حال، ظرفیت تولید پلیمرها هنوز محدود است و نیاز به سرمایهگذاری و دانش فنی بیشتری دارد تا بتوان زنجیرههای تکمیلی را توسعه داد و به ظرفیت طراحی شده دست یافت.
چه تفاوتهایی میان مدل مدیریتی آرامکو و صنایع پتروشیمی عربستان با صنایع پتروشیمی ایران وجود دارد که باعث شده آنها در جذب سرمایهگذاری خارجی و توسعه فناوری موفقتر عمل کنند؟
یکی از موضوعات مهم این است که بتوانیم با عربستان در صنعت پتروشیمی همکاری کنیم، هر چند عربستان خود یکی از رقبای اصلی ما در منطقه است. عربستان حدود 7 درصد از تولید پتروشیمی جهان را در اختیار دارد و کل تولید آن به ۷۵ میلیون تن میرسد. در این کشور، بخش عمده محصولات نهایی پتروشیمی نزدیک به ۷۰ درصد، تحت مدیریت آرامکو است. مدیریت در عربستان بسیار منسجم و یکپارچه است، به گونهای که صنعت پتروشیمی آنها تکهتکه نشده و برخلاف تجربه ایران، در فرآیند خصوصیسازی، واحدها متفرق و تفکیک نشدهاند و انسجام صنعت پتروشیمیشان حفظ شده است، برخلاف ایران که بسیاری از واحدها پس از خصوصیسازی از شرکت ملی پتروشیمی جدا شدهاند.
توان و قدرت تولید عربستان عمدتاً در حوزه پلیمرهاست؛ این کشور سالانه حدود ۱۲ میلیون تن پلیمر تولید میکند و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان این محصولات در جهان به شمار میرود. هرچند تنوع محصولات پتروشیمی عربستان زیاد نیست اما میزان تولید برخی محصولات مانند پلیمرها بسیار بالاست. علاوه بر پلیمر، عربستان متانول و دیگر مواد شیمیایی پایه و محصولات آروماتیک را نیز تولید میکند.
یکی از تفاوتهای اساسی بین پتروشیمی ایران و عربستان در منابع، خوراک است. عربستان عمدتاً از خوراک مایع و نفت خام برای تولید محصولات پتروشیمی استفاده میکند و منابع گازی محدودی دارد، در حالی که ایران در صنعت گاز حرف اول را میزند و مزیت خوراک گازی دارد. با این حال، عربستان به دلیل گسترش تولیدات خود در چین و تلاش برای فروش و بازیابی محصولات با چالشهایی در بازارهای جهانی مواجه است.
این چالشها در رابطه با ایران چگونه است؟ اساساً ارزیابیتان از موانع و محدودیتهای گسترش همکاری ایران با صنایع پتروشیمی عربستان چیست و به نظر شما چه امکانهایی برای کاهش آنها وجود دارد؟
با وجود اینکه طی دو تا سه سال اخیر روابط ایران و عربستان به وضعیت عادی بازگشته و سفارتخانههای دو کشور فعال شدهاند، همچنین رفتوآمد فعالان اقتصادی و زوار ایرانی مانند سایر کشورها در جریان است، اما هنوز نتایج ملموسی در حوزه تجارت مستقیم حاصل نشده است. ظرفیتهای قابل توجهی برای همکاری بین دو کشور وجود دارد؛ از جمله در زمینههای مواد غذایی، محصولات کشاورزی مانند پسته و خاویار، صنایع ساختمانی، کاتالیستها و سایر حوزههای صنعتی. به همین خاطر، این زمینهها میتوانند مسیر تعامل کالایی و ایجاد تعادل تجاری میان ایران و عربستان فراهم کنند. با این حال، حتی در بخش محصولات سنتی که ایران در عربستان بازار داشته است، هنوز روابط تجاری مستقیم برقرار نشده و بخش عمده کالاها از طریق امارات و سایر کشورها وارد عربستان میشود. این وضعیت نشان میدهد که راهاندازی همکاریهای مستقیم با عربستان در گام اول ضروری است. ابتدا باید در حوزه کالاهایی که شناختهشده هستند و بازار بالفعل دارند، فعالیت آغاز شود. در غیر این صورت، به دلیل تمایل نداشتن عربستان یا کمعلاقگی برخی تجار ایرانی، بازار بهصورت ناپایدار باقی میماند و سرمایهگذاریهای تجاری با خطر ضرر و زیان مواجه میشوند.
با شروع همکاری در این بازارها و تثبیت حضور در آنها، زمینه برای توسعه همکاریهای گستردهتر در حوزههای صنعتی، از جمله پتروشیمی فراهم خواهد شد و امکان تبادل اطلاعات و تعادل تجاری میان دو کشور بهطور پایدار ایجاد میشود.
با توجه به تجربه موفق همکاریهای بینالمللی بخش خصوصی ایران، آیا امکان انتقال این مدلها به تعامل با عربستان سعودی وجود دارد و چه محدودیتهای سیاسی، اقتصادی یا فناورانه ممکن است مانع آن شود؟
همانطور که پیشتر اشاره شد، عربستان در زمینه تولید اتیلن ظرفیتی حدود ۱۸ تا ۲۰ میلیون تن دارد که از این میزان، حدود ۱۲ میلیون تن مربوط به انواع گریدهای پلیاتیلن است. با وجود اینکه ایران ظرفیت تولید حدود ۵ میلیون تن اتیلن دارد، اما هنوز قادر نیست تمامی گریدهای مورد نیاز بازار داخلی را تأمین کند. علاوه بر این، عربستان سالانه حدود ۷ میلیون تن پلیپروپیلن تولید میکند، در حالی که ظرفیت تولید پلیپروپیلن در ایران در برنامه هفتم توسعه به ۱۱ میلیون تن محدود شده است. اگرچه ایران دارای پروپان است، اما تولید پلیپروپیلن کافی برای پاسخگویی به نیاز صنایع پاییندستی و حمایت از بخش پلاستیک داخلی ندارد.
این وضعیت نشان میدهد که همکاری با عربستان میتواند در بخشهایی که این کشور توان فنی و تکنولوژیکی بالاتری دارد مانند پلیمرها، برای ایران بهعنوان خریدار فرصتساز باشد. در مقابل، در زمینههایی مانند آروماتیکها و آمونیاک، ایران ظرفیت تولید و دانش فنی کافی دارد و میتواند به نقش صادرکننده این محصولات به عربستان و بازارهای منطقهای بپردازد. به این ترتیب، تعامل متقابل در زنجیره پتروشیمی، هم در تأمین نیازهای داخلی و هم در توسعه صادرات، میتواند به شکل بهینهای مدیریت شود.
در صورت رفع موانع سیاسی، چه فرصتهای اقتصادی و صنعتی برای توسعه همکاری ایران و عربستان در صنعت پتروشیمی قابل تصور است و چه مدلهای همکاری در عین رقابت میتواند کارآمد باشد؟
قطعاً تحریمها یکی از مهمترین موانع توسعه صنعت پتروشیمی ایران و عدم عمقیابی این صنعت بوده است. در سطح جهان، برای رسیدن به عملکرد کامل یک پتروشیمی، ظرفیت تولید باید در همه حلقهها متوازن باشد؛ یعنی از خوراک اولیه تا محصول نیمه نهایی و نهایتاً محصول نهایی صنعتی. در شرایط ایدهآل، باید بتوانیم محصولات پایه را به شکل صنعتی و ارزشآفرین به بازار عرضه کنیم.
در حال حاضر، ایران ظرفیت حدود ۹۰ میلیون تن را در صنعت پتروشیمی دارد، اما میزان تولید واقعی حدود ۴۵ میلیون تن است که از این مقدار، ۱۲ تا ۱۵ میلیون تن برای مصرف داخلی استفاده میشود و حدود ۳۰ میلیون تن نیز به صادرات اختصاص دارد. این نشان میدهد که عمق صنعت پتروشیمی ایران محدود است و زنجیرهها به شکل کامل توسعه نیافتهاند. در مقابل، عربستان زنجیرههای پتروشیمی خود را به صورت کامل توسعه داده و توانسته ارزش افزوده بیشتری برای کشور ایجاد کند.
از منظر صادرات، ایران سالانه حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار محصولات پتروشیمی صادر میکند، اما سهم پلیمرها تنها حدود یک و نیم تا دو میلیارد دلار است. این ظرفیت نشان میدهد که فرصتهای گستردهای برای همکاری و تکمیل زنجیره با عربستان وجود دارد. ایران میتواند نیازهای عربستان را تأمین کند و در مقابل، عربستان میتواند نیازهای ما را در زمینه تجهیزات صنعتی پوشش دهد. با توجه به دانش فنی و قیمتهای بهصرفه ایران در ساخت تجهیزات، همکاری متقابل در این حوزه کاملاً امکانپذیر است.
علاوه بر این، عربستان میتواند در ایران سرمایهگذاری کند و با استفاده از مکانیزم «تولینگ» (tooling) و مشارکت در خوراک مازاد واحدهای پتروشیمی، ظرفیتهای خالی تولید را فعال کند. بدین ترتیب، ماشینآلات و سرمایهگذاری مشترک میتواند زمینهساز شراکت دو کشور در دستیابی به بازار جهانی پتروشیمی شود و به توسعه صنعتی و اقتصادی هر دو کشور کمک کند.
منبع : روزنامه ایران ( ویژه نامه صنعت پتروشیمی)