به گزارش اکواقتصاد، بسته شدن عملی تنگه هرمز در سال ۲۰۲۶، بازار جهانی انرژی را در آستانه یکی از بزرگترین شوکهای چند دهه اخیر قرار داد؛ شوکی که بسیاری از کشورها را بهطور ناگهانی در برابر این واقعیت قرار داد که امنیت انرژی تا چه اندازه به مسیرهای حیاتی انتقال نفت وابسته است. همین بحران موجب شد نگاهها بار دیگر به «ذخایر استراتژیک نفت» دوخته شود؛ ذخایری که دولتها برای روزهای جنگ، تحریم یا اختلالات بزرگ نگه میدارند و اکنون به مهمترین سپر دفاعی کشورها در برابر کمبود عرضه تبدیل شدهاند.
اهمیت ذخایر استراتژیک نفت
ذخایر استراتژیک در اصل انبارهای عظیم نفت خام هستند که با هدف مقابله با بحرانهای پیشبینیناپذیر ایجاد میشوند. این مخازن معمولاً در نقاط امن، دور از خطوط درگیری و با امکان دسترسی سریع به خطوط لوله یا بنادر قرار دارند. زمانی که جنگ، حمله به تأسیسات انرژی، یا بسته شدن مسیرهای اصلی—از جمله تنگه هرمز—عرضه نفت را مختل میکند، کشورها با آزادسازی این ذخایر از جهش قیمت و کمبود شدید جلوگیری میکنند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین این مسیرهاست. حدود یکسوم نفت جهان از این گذرگاه باریک میان ایران و عمان عبور میکند. به همین دلیل، اختلال در تردد نفتکشها به سرعت در بازار جهانی منعکس میشود و قیمتها را افزایش میدهد. پس از بسته شدن عملی تنگه در مارس ۲۰۲۶، اعضای آژانس بینالمللی انرژی (IEA) بهصورت هماهنگ بخشی از ذخایر اضطراری خود را آزاد کردند تا شدت بحران کاهش یابد. اما پرسش مهم این است: کدام کشورها قدرت بیشتری برای مقابله با این وضعیت دارند؟
چین؛ بزرگترین دارنده ذخایر اضطراری نفت در جهان
طبق برآوردهای معتبر، چین اکنون بزرگترین ذخیرهکننده نفت اضطراری جهان است. حجم این ذخایر تا پایان دسامبر ۲۰۲۵ به حدود ۱.۴ میلیارد بشکه رسیده است؛ رقمی که این کشور را با فاصله زیاد بالاتر از آمریکا قرار میدهد.
چین آمار رسمی ذخایر خود را منتشر نمیکند، بنابراین تحلیلگران با بررسی دادههای واردات، صادرات، پالایش و ردیابی نفتکشها تخمین میزنند چه مقدار نفت در مخازن آن ذخیره شده است. نکته مهم این است که چین علاوه بر ذخایر دولتی، موجودی پالایشگاهها و مخازن تجاری را نیز بهعنوان «ذخیره اضطراری عملیاتی» لحاظ میکند. از کل ۱.۴ میلیارد بشکه، حدود ۳۶۰ میلیون بشکه ذخیره دولتی و نزدیک به یک میلیارد بشکه نفت تجاری است.
این حجم عظیم باعث شده چین بتواند در دورههای طولانی اختلال در واردات، نیاز خود را تأمین کرده و فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت جهانی نفت را کاهش دهد.
آمریکا؛ ذخیره زیرزمینی غولآسا برای روزهای بحران
ایالات متحده دومین دارنده بزرگ ذخایر استراتژیک نفت است. «ذخیره استراتژیک نفت آمریکا» (SPR) پس از بحران نفتی دهه ۷۰ میلادی ایجاد شد و عمدتاً در غارهای نمکی زیرزمینی در نزدیکی خلیج مکزیک نگهداری میشود.
ظرفیت کامل این ذخیره حدود ۷۱۴ میلیون بشکه است. بر اساس آخرین برآوردها تا پایان ۲۰۲۵، حدود ۴۱۳ میلیون بشکه نفت در این مخازن ذخیره بوده است. علاوه بر ذخایر دولتی، آمریکا دارای بیش از ۴۰۰ میلیون بشکه ذخایر تجاری در پالایشگاهها و پایانههای نفتی است.
این ساختار دوگانه—ذخیره دولتی + ذخیره تجاری—قدرت بالایی برای مدیریت بحران به ایالات متحده میدهد، هرچند کاهش سطح ذخایر طی سالهای اخیر، نگرانیهایی را درباره توان واشنگتن در برابر شوکهای بزرگ ایجاد کرده است.
ژاپن؛ ذخایری طراحیشده برای پایداری بلندمدت
ژاپن سومین کشور بزرگ از نظر ذخایر استراتژیک نفت است. تا پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۲۶۳ میلیون بشکه ذخیره دولتی در اختیار داشت. اما ویژگی مهم ذخایر ژاپن، ترکیب آنهاست. قانون این کشور شرکتهای نفتی را موظف میکند معادل ۷۰ روز مصرف کشور نفت ذخیره کنند که این میزان حدود ۲۲۰ میلیون بشکه میشود.
در نتیجه، مجموع ذخایر دولتی و تجاری ژاپن به بیش از ۴۸۰ میلیون بشکه میرسد؛ رقمی که به این کشور امکان میدهد در صورت اختلال در واردات، برای چندین ماه بدون بحران جدی ادامه دهد.
اروپا و کره جنوبی؛ ذخایر قابل توجه اما پراکنده
کشورهای عضو اتحادیه اروپا و OECD حدود ۱۷۹ میلیون بشکه ذخیره دولتی دارند. هرچند ذخایر اروپا در مجموع قابل توجه است، اما پراکندگی جغرافیایی، پیچیدگی انتقال و تفاوت سیاستها باعث میشود واکنش آنها به بحران کندتر باشد.
در شرق آسیا، کره جنوبی نیز یکی از بازیگران مهم این حوزه است و ۷۹ میلیون بشکه ذخیره استراتژیک در اختیار دارد. این کشور به دلیل وابستگی شدید به واردات انرژی، طی سالهای اخیر ظرفیت ذخیرهسازی خود را افزایش داده است.
هند؛ تلاش برای افزایش ظرفیت در برابر بحرانهای آتی
هند با وجود رشد سریع مصرف انرژی، ذخایر محدودتری دارد. این کشور تا مارس ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۴ میلیون بشکه ذخیره دولتی داشته و قصد دارد این رقم را بهطور قابل توجهی افزایش دهد. هند همچنین در حال مذاکره برای اجاره مخازن نفتی در خارج از مرزهای خود—از جمله در عمان—است تا حدود ۵ میلیون بشکه نفت اضافی ذخیره کند.
تأثیر بحران تنگه هرمز بر قیمت نفت
بسته شدن تنگه هرمز باعث جهش قیمتها در بازار جهانی شد. قیمت برنت و نفت WTI به بالای ۱۰۰ دلار رسید و در آمریکا افزایش قابل توجه قیمت بنزین، فشار اقتصادی زیادی بر مصرفکنندگان وارد کرد. در چنین شرایطی، ذخایر استراتژیک نقش «سوپاپ اطمینان» را ایفا کرده و تاحدی مانع از سقوط شدید بازارهای جهانی شده است.
اما تحلیلگران هشدار میدهند اگر بحران ادامه یابد و ذخایر استراتژیک برخی کشورها—بهویژه اتحادیه اروپا، ژاپن و کره جنوبی—رو به پایان برود، فشار بر بازار به مراتب شدیدتر خواهد شد و تبعات اقتصادی گستردهتری به دنبال خواهد داشت.
در مجموع، بحران اخیر نشان داد که در دنیای پرتنش کنونی، ذخایر استراتژیک نفت نه فقط یک ابزار اقتصادی، بلکه یک سپر ژئوپلیتیکی اساسی برای کشورها محسوب میشود.