به گزارش اکو اقتصاد، تورم مزمن، کاهش قدرت خرید خانوارها، رشد مداوم قیمت پوشاک و افت کیفیت بخشی از تولیدات داخلی، باعث شده لباسهای دستدوم یا کماستفاده خارجی از یک انتخاب استثنایی به بخشی از الگوی مصرف روزمره تبدیل شوند. حالا در شرایطی که خرید یک دست لباس نو برای بسیاری از خانوارها به هزینهای قابل توجه بدل شده، تاناکوراها نه فقط محل جستوجوی لباس ارزان، بلکه ویترینی از برندهایی هستند که در بازار رسمی پوشاک دسترسی به آنها دشوار یا بسیار پرهزینه است.
لباس؛ کالایی که آرامآرام از سبد خانوار حذف میشود
در یکی از مراکز فروش تاناکورا در تهران، زنی حدوداً ۴۵ ساله در حالی که چند پیراهن مردانه را بررسی میکند میگوید: «قبلاً برای بچهها هر فصل لباس نو میخریدیم. الان بیشتر دنبال لباسهای تمیز و کمکارکرد میگردیم. با حقوق کارمندی نمیشود برای هر نفر چند میلیون تومان لباس خرید.»
روایت او تنها یک تجربه شخصی نیست. طی سالهای اخیر افزایش مداوم هزینههای زندگی باعث شده سهم بسیاری از کالاهای غیرضروری یا نیمهضروری از سبد مصرف خانوار کاهش پیدا کند. پوشاک یکی از نخستین قربانیان این تغییر بوده است. خانوارها ابتدا از خرید لباسهای مناسبتی صرفنظر کردند، سپس فاصله زمانی میان خریدها افزایش یافت و در نهایت بخشی از تقاضا به سمت بازار لباسهای دستدوم و تاناکورا حرکت کرد.
بررسیهای میدانی از بازار پوشاک نشان میدهد قیمت یک مانتوی معمولی، یک شلوار جین یا یک جفت کفش در مقایسه با چند سال قبل چندین برابر شده است. در چنین شرایطی بسیاری از خانوادهها خرید لباس را به زمانهای ضروری موکول میکنند و ترجیح میدهند به جای یک کالای نو اما بیکیفیت، لباسی دستدوم اما بادوامتر تهیه کنند.
وقتی لباس خارجی دستدوم از لباس داخلی نو جلو میزند
در یکی از فروشگاههای تاناکورای کرج، جوانی که مشغول انتخاب کت زمستانی است میگوید: «قیمت این کت حدود یکسوم نمونه نو در بازار است، و وقتی خارج از فصل بخری خیلی ارزانتر هم میشود ولی کیفیت پارچه و دوختش خیلی بهتر است. و کسی متوجه دستدوم بودنش نمیشود.»
این گزاره را میتوان بارها در گفتوگو با مشتریان تکرار کرد. بخش مهمی از جذابیت تاناکوراها فقط قیمت پایینتر نیست؛ بلکه دسترسی به برندهای شناختهشدهای است که بسیاری از آنها در بازار رسمی ایران یا وجود ندارند یا با قیمتهای بسیار بالا عرضه میشوند.
فروشندگان نیز از تغییر ذائقه مشتریان سخن میگویند. به گفته یکی از فروشندگان در بازار باغچه تهران، مشتریان امروز بیش از گذشته به دنبال برند، جنس پارچه و دوام لباس هستند. او میگوید: «خیلی از لباسهایی که وارد میشود شاید فقط چند بار استفاده شده باشند. و با این وجود دوام بهتری از لباسهای با کیفیت متوسط ایرانی دارند. مشتری وقتی کیفیت را با لباس نو مقایسه میکند، تصمیمش عوض میشود.»
این موضوع به یکی دیگر از عوامل رشد بازار تاناکورا اشاره دارد؛ کاهش رضایت مصرفکنندگان از کیفیت بخشی از تولیدات داخلی. فعالان بازار پوشاک معتقدند افزایش هزینه مواد اولیه، نوسان نرخ ارز و فشار هزینههای تولید باعث شده برخی تولیدکنندگان برای حفظ قیمت نهایی، کیفیت پارچه یا دوخت را کاهش دهند. نتیجه آن است که بخشی از مصرفکنندگان ترجیح میدهند لباس دستدوم خارجی بخرند اما مدت بیشتری از آن استفاده کنند.
تغییر نگاه اجتماعی به لباس دستدوم
در گذشته خرید از تاناکورا اغلب با نوعی انگ اجتماعی همراه بود. بسیاری از خریداران ترجیح میدادند درباره محل خرید لباسهای خود صحبت نکنند. اما اکنون این نگاه تا حد زیادی تغییر کرده است.
رشد شبکههای اجتماعی نیز در این تحول نقش داشته است. صفحاتی که لباسهای وینتیج، استوک، دستدوم یا کمکارکرد را عرضه میکنند، مخاطبان گستردهای پیدا کردهاند. حتی در میان جوانان، استفاده از لباسهای خاص و برندهای قدیمی گاه به نشانهای از سلیقه متفاوت تبدیل شده است.
یکی از دانشجویان در بازار تاناکورای تبریز میگوید: «قبلاً فکر میکردیم تاناکورا فقط برای کسانی است که پول ندارند. الان خیلیها برای پیدا کردن لباسهای خاص یا برندهای معروف سراغ این بازار میآیند.»
تاناکورا و اقتصاد تورمی
رونق بازار لباسهای دستدوم را نمیتوان جدا از شرایط اقتصادی تحلیل کرد. در اقتصادهای تورمی، مصرفکنندگان بهتدریج الگوی خرید خود را تغییر میدهند و به سمت گزینههای ارزانتر یا بادوامتر حرکت میکنند. این تغییر رفتار فقط در بازار پوشاک رخ نداده و در بازار لوازم خانگی، خودرو و حتی کالاهای دیجیتال نیز قابل مشاهده است.
اما پوشاک ویژگی متفاوتی دارد؛ زیرا از یک سو کالایی مصرفی و وابسته به هویت اجتماعی افراد است و از سوی دیگر حذف کامل آن از سبد خانوار ممکن نیست. به همین دلیل بخشی از تقاضا به جای حذف شدن، به بازار جایگزین منتقل شده است؛ بازاری که همان تاناکورا نام دارد.
در واقع رونق امروز تاناکورا را باید نه صرفاً نتیجه ارزان بودن لباسهای دستدوم، بلکه بازتابی از کاهش قدرت خرید طبقه متوسط دانست. طبقهای که زمانی مشتری اصلی فروشگاههای پوشاک بود و اکنون برای حفظ سطح مصرف خود ناچار به انتخابهای جدید شده است.
یک مزیت کمتر دیدهشده؛ کمک به محیط زیست
با وجود تمام بحثهای اقتصادی، بازار لباسهای دستدوم یک وجه زیستمحیطی مهم نیز دارد. صنعت مد و پوشاک یکی از آلایندهترین صنایع جهان محسوب میشود و تولید هر لباس جدید نیازمند مصرف آب، انرژی و مواد اولیه فراوان است.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ در «نشریه اقتصاد چرخشی» منتشر شد نشان میدهد استفاده از لباسهای دستدوم به جای خرید لباس نو میتواند آثار زیستمحیطی مرتبط با تغییرات اقلیمی و مصرف انرژی را تا حدود ۴۲ درصد کاهش دهد. پژوهشگران تأکید میکنند که افزایش طول عمر پوشاک و استفاده مجدد از آنها یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش فشار صنعت پوشاک بر محیط زیست است.
مطالعات دیگری نیز نشان دادهاند که بخش بزرگی از اثرات مخرب صنعت مد ناشی از تولید مداوم لباسهای جدید است و هرچه عمر استفاده از یک پوشاک افزایش یابد، ردپای زیستمحیطی آن کاهش پیدا میکند.
در این چارچوب، لباسهای تاناکورا فقط یک راهحل اقتصادی نیستند؛ بلکه بخشی از الگوی «مصرف مجدد» به شمار میروند که در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان یکی از ابزارهای توسعه اقتصاد چرخشی مورد حمایت قرار میگیرد. البته کارشناسان تأکید دارند که مزیت زیستمحیطی زمانی محقق میشود که خرید لباس دستدوم جایگزین خرید لباس نو شود، نه اینکه به مصرف بیشتر منجر شود.
پایان یک تابو یا آغاز یک تغییر ساختاری؟
افزایش استقبال از تاناکورا را میتوان از دو زاویه متفاوت دید. از یک سو این بازار فرصتی برای دسترسی خانوارها به پوشاک باکیفیتتر و ارزانتر فراهم کرده و حتی از منظر محیط زیستی نیز مزایایی دارد. اما از سوی دیگر، رشد این بازار نشانهای از کاهش توان خرید بخشی از جامعه و کوچکتر شدن سبد مصرف خانوارهاست.
شاید مهمترین نکته این باشد که تاناکورا دیگر یک بازار حاشیهای نیست. آنچه روزگاری انتخابی اضطراری محسوب میشد، اکنون به بخشی از سبک مصرف طبقه متوسط تبدیل شده است. تغییری که بیش از آنکه درباره لباس باشد، روایتگر تحولی عمیقتر در اقتصاد خانوار ایرانی است؛ اقتصادی که در آن بسیاری از مردم برای حفظ کیفیت زندگی، ناچارند میان «نو بودن» و «مقرونبهصرفه بودن» یکی را انتخاب کنند.