به گزارش اکو اقتصاد، طی سال‌های اخیر، بحث «محاصره نفتی ایران» و اثر آن بر توان تولید کشور بارها مطرح شده است؛ موضوعی که گاه با برداشت‌های افراطی و تفریطی همراه می‌شود. یک‌سو معتقد است توقف تولید برای ایران خسارت جبران‌ناپذیر ایجاد می‌کند و بخش زیادی از نفت برای همیشه در مخزن محبوس می‌شود؛ در سوی دیگر گفته می‌شود تولید هر زمان با سرعت به سطح قبلی بازمی‌گردد. تحلیل‌های فنی اما تصویری میانه و واقع‌گرایانه‌تر ارائه می‌دهند.

مصرف داخلی بالا، سپر اولیه در برابر توقف صادرات

ایران روزانه ۳ تا ۳.۵ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند و پیش‌بینی‌های ۲۰۲۶ رقم ۳.۲ تا ۳.۶ میلیون بشکه را نشان می‌دهد. از این میزان، حدود ۱.۸ تا ۲ میلیون بشکه در داخل مصرف می‌شود و تنها ۱ تا ۱.۵ میلیون بشکه صادر می‌گردد.

این یعنی ۵۵ تا ۶۰ درصد تولید ایران اصلاً وارد چرخه صادرات نمی‌شود. بنابراین حتی در سخت‌ترین محدودیت‌ها، تمامی تولید کشور متوقف نمی‌شود و بخش قابل‌توجهی از روند عملیاتی صنعت پابرجا می‌ماند.

ویژگی مخازن ایران: حساس اما قابل مدیریت

اکثر مخازن بزرگ ایران از نوع کربناته و شکاف‌دار هستند؛ مخازنی که دهه‌هاست در حال تولیدند:

اهواز، مارون، گچساران، آغاجاری و چند میدان جنوب غربی دیگر.

این مخازن معمولاً:

• ۴ تا ۱۲ درصد افت طبیعی سالانه دارند.
• برای حفظ فشار نیازمند تزریق گسترده گاز هستند (برخی برآوردها: ۴ تا ۵ میلیارد فوت مکعب در روز).
• ضریب برداشت آن‌ها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد است.

بنابراین این مخازن هرچند پیچیدگی و حساسیت بالا دارند، اما دهه‌هاست با همین الگو مدیریت شده‌اند.

سناریوهای توقف تولید؛ از چند هفته تا یک سال

تحلیل‌های فنی نشان می‌دهد اثرات توقف تولید به شدت وابسته به مدت زمان آن است:

**۱) توقف کوتاه‌مدت (چند هفته تا ۲ ماه):

بدون آسیب جدی**

• اغلب چاه‌ها بدون مشکل دوباره تولید می‌کنند.
• در برخی مخازن، توقف می‌تواند حتی بازسازی فشار و بهبود نرخ تولید اولیه ایجاد کند.
• در میدان‌هایی مثل اهواز و مارون، کاهش موقت water cut هم گزارش شده است.

**۲) توقف ۲ تا ۶ ماه:

چالش‌پذیر اما قابل رفع**

در این مرحله ممکن است:

• تشکیل رسوبات آسفالتین یا پارافین
• افزایش آب‌دهی چاه‌ها
• سخت‌تر شدن راه‌اندازی مجدد

اما همه این موارد با عملیات انگیزشی، اسیدکاری یا شست‌وشوی چاه قابل مدیریت است.

**۳) توقف ۶ تا ۱۲ ماه:

هزینه‌بر اما بازگشت‌پذیر**

در توقف‌های طولانی‌تر:

• بخشی از نفت در ماتریس سنگ ممکن است محبوس شود.
• فشار مخزن افت می‌کند.
• چاه‌ها نیاز به تعمیر اساسی دارند.

با این حال، حتی در این سناریو نیز بخش عمده تولید از بین نمی‌رود و با عملیات فنی قابل بازیابی است.

نکته مهم: تصمیم‌ها صفر و یکی نیستند

کارشناسان تأکید می‌کنند که ایران می‌تواند در صورت ضرورت:

• میدان‌های حساس مانند اهواز، مارون، گچساران و آغاجاری را در مدار تولید نگه دارد.
• میدان‌های با حساسیت کمتر را به‌طور موقت shut-in کند تا فشار مخزن بهبود یابد.

این یعنی مدیریت تولید می‌تواند سیال، مرحله‌ای و هدفمند باشد.

راه‌های جایگزین صادرات؛ نفت فقط وابسته به دریا نیست

اگرچه صادرات دریایی مسیر اصلی است، اما ایران گزینه‌های محدود اما مفید دیگری نیز دارد:

• انتقال فرآورده از مسیر ریلی خواف–هرات
• صادرات محدود زمینی به پاکستان
• حمل ترکیبی ریلی–جاده‌ای در داخل کشور

این مسیرها جایگزین کامل دریا نیستند، اما انعطاف‌پذیری سیستم انرژی را بالا می‌برند.

ابعاد اقتصادی توقف صادرات

اگر صادرات ۱ تا ۱.۵ میلیون بشکه متوقف شود و قیمت نفت حدود ۷۰ دلار باشد:

• ۷۰ تا ۱۰۵ میلیون دلار زیان روزانه
• ۲ تا ۳ میلیارد دلار زیان ماهانه
• ۲۵ تا ۳۵ میلیارد دلار زیان سالانه

هزینه‌های فنی مانند تعمیر چاه‌ها، اسیدکاری و بازسازی تأسیسات هم می‌تواند چند میلیارد دلار دیگر به رقم خسارت‌ها اضافه کند.

واقعیت میان دو افراط قرار دارد

به‌طور خلاصه:

• توقف کوتاه‌مدت قابل مدیریت است.
• توقف چندماهه نیازمند عملیات فنی است.
• توقف طولانی هزینه‌بر است اما فاجعه دائمی ایجاد نمی‌کند.

در نهایت، با وجود پیچیدگی‌ها، ابزارهای فنی و مدیریتی موجود نشان می‌دهد محاصره نفتی به معنای از دست رفتن دائمی ذخایر ایران نیست و بخش عمده تولید قابل بازگشت است.