به گزارش اکو اقتصاد، فرونشست زمین در استان البرز دیگر یک هشدار دور از ذهن یا صرفاً یک بحث کارشناسی نیست؛ این پدیده به‌تدریج به بحرانی جدی و ملموس برای بخش‌های مختلف این استان تبدیل شده است. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، خشکسالی‌های پیاپی، افزایش جمعیت، توسعه شتابان شهری و صنعتی و فشار فزاینده بر آبخوان‌ها، شرایطی را رقم زده که در آن زمین، به‌ویژه در پهنه‌های حساس استان، آرام و پیوسته در حال نشست است.

فرونشست، برخلاف بسیاری از حوادث طبیعی که ناگهانی رخ می‌دهند، پدیده‌ای تدریجی اما بسیار مخرب است. زمانی که سطح آب‌های زیرزمینی افت می‌کند، لایه‌های خاک و رسوبات زیرسطحی فشرده می‌شوند و زمین به‌صورت برگشت‌ناپذیر پایین می‌رود. همین ویژگی، فرونشست را به یکی از پرهزینه‌ترین پیامدهای بهره‌برداری ناپایدار از منابع آب تبدیل کرده است.

استان البرز به دلیل تراکم بالای جمعیت، رشد سریع ساخت‌وساز، فعالیت‌های صنعتی گسترده و وابستگی قابل توجه به آب‌های زیرزمینی، بیش از بسیاری از مناطق دیگر در معرض این خطر قرار دارد. در شرایطی که بخش مهمی از تامین آب این استان همچنان از سفره‌های زیرزمینی انجام می‌شود، افت سطح آب و کاهش توان آبخوان‌ها می‌تواند اثرات سنگینی بر پایداری سرزمین برجای بگذارد.

به گفته داود نجفیان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز، در برخی نقاط این استان میزان فرونشست زمین به حدود ۲۷ تا ۲۹ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ رقمی که به‌خوبی نشان می‌دهد آبخوان‌های البرز تحت فشار شدید قرار دارند. او همچنین اعلام کرده که بیشترین میزان فرونشست در دشت ساوجبلاغ مشاهده شده؛ منطقه‌ای که اکنون به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی این بحران شناخته می‌شود.

نجفیان در توضیح وضعیت منابع آبی استان گفته است که سطح آب‌های زیرزمینی البرز هر سال به‌طور میانگین حدود ۸۰ سانتی‌متر افت می‌کند؛ رقمی که اگرچه ممکن است در نگاه نخست صرفاً یک شاخص فنی به نظر برسد، اما در عمل نشانه‌ای از تخلیه تدریجی سرمایه طبیعی استان است. او همچنین تاکید کرده که در سال گذشته حدود ۱۵۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در البرز مسدود شده و برخورد با برداشت‌های غیرقانونی، به‌ویژه در اطراف چاه‌های مجاز، ادامه دارد.

فرونشست زمین در البرز فقط یک مسئله زمین‌شناسی نیست؛ این پدیده مستقیماً امنیت زیرساخت‌ها و کیفیت زندگی مردم را تهدید می‌کند. جاده‌ها، آزادراه‌ها، خطوط انتقال آب، برق و گاز، شبکه‌های فاضلاب، ساختمان‌های مسکونی، تاسیسات شهری و حتی اراضی کشاورزی در برابر آثار این پدیده آسیب‌پذیرند. ترک‌خوردگی سازه‌ها، شکستگی لوله‌ها، ناهمواری معابر، آسیب به پی ساختمان‌ها و برهم خوردن شیب زمین از جمله پیامدهایی است که در اثر نشست نامتوازن زمین رخ می‌دهد.

در بخش کشاورزی نیز فرونشست می‌تواند با ایجاد شکاف در خاک، کاهش کیفیت زمین‌های زراعی و اخلال در سامانه‌های آبیاری، بهره‌وری را به‌شدت کاهش دهد. این موضوع برای استانی مانند البرز که بخشی از اراضی آن ارزش کشاورزی و باغی بالایی دارند، می‌تواند به تهدیدی مستقیم برای معیشت و اقتصاد محلی تبدیل شود.

 ریشه اصلی این بحران در برداشت بیش از توان آبخوان‌هاست؛ چه از طریق چاه‌های غیرمجاز و چه با اضافه‌برداشت از چاه‌های مجاز. به همین دلیل، انسداد چاه‌های غیرمجاز اگرچه اقدامی ضروری و اثرگذار است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند بحران را مهار کند. کنترل فرونشست نیازمند بسته‌ای از اقدامات هم‌زمان است؛ از مدیریت مصرف و اصلاح الگوی توسعه گرفته تا پایش مستمر، فرهنگ‌سازی عمومی و استفاده از ابزارهای نوین نظارتی.

یکی از راهکارهای مهم، تهیه نقشه‌های دقیق فرونشست با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و مطالعات میدانی است؛ اقدامی که می‌تواند پهنه‌های پرخطر را شناسایی و به مدیران کمک کند تا در تصمیم‌گیری‌های عمرانی، شهری و کشاورزی، ملاحظات زمین‌پایه را جدی‌تر لحاظ کنند. بدون چنین داده‌هایی، برنامه‌ریزی برای توسعه در مناطق حساس می‌تواند بحران را تشدید کند.

از سوی دیگر، کاهش وابستگی به آب‌های زیرزمینی باید به یکی از اولویت‌های اصلی استان تبدیل شود. در بخش کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر، یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش فشار بر سفره‌های آب زیرزمینی است. استفاده از روش‌های نوین آبیاری مانند آبیاری قطره‌ای، تحت فشار و هوشمند نیز می‌تواند مصرف آب را به میزان قابل توجهی کاهش دهد و بهره‌وری را افزایش دهد.

در حوزه شهری نیز کاهش هدررفت آب در شبکه‌های توزیع، نوسازی تاسیسات فرسوده و ترویج مصرف بهینه از اقدامات ضروری به شمار می‌رود. هر میزان آبی که در شبکه‌ها هدر می‌رود، در نهایت به افزایش برداشت از منابع محدود زیرزمینی منجر می‌شود. در بخش صنعت و فضای سبز هم استفاده از پساب تصفیه‌شده و بازچرخانی آب، می‌تواند بخشی از بار مصرف را از دوش منابع زیرزمینی بردارد.

استان البرز به دلیل تمرکز جمعیتی بالا و استقرار شهرک‌های صنعتی، ظرفیت مناسبی برای اجرای طرح‌های بازچرخانی و استفاده دوباره از آب دارد. توسعه این طرح‌ها می‌تواند مصرف مستقیم آب زیرزمینی را کاهش دهد و بخشی از نیازهای صنعتی و خدماتی را از منابع جایگزین تامین کند.

مسئله فرونشست در البرز، در نهایت فقط یک موضوع فنی نیست، بلکه به حوزه حکمرانی آب، برنامه‌ریزی سرزمین و مشارکت اجتماعی نیز گره خورده است. دستگاه‌های اجرایی از جمله شرکت آب منطقه‌ای، جهاد کشاورزی، شهرداری‌ها و نهادهای محیط‌زیستی در این زمینه وظایف مهمی دارند، اما بدون همراهی مردم، بهره‌برداران و کشاورزان، امکان مهار پایدار این بحران بسیار محدود خواهد بود.

افزایش آگاهی عمومی از پیامدهای فرونشست می‌تواند نقش مهمی در تغییر رفتار مصرفی و حمایت اجتماعی از سیاست‌های حفاظتی داشته باشد. بسیاری از شهروندان شاید افت سطح آب زیرزمینی را مستقیماً احساس نکنند، اما آثار آن را در قالب ترک‌خوردگی زمین، آسیب به ساختمان‌ها، اختلال در تاسیسات و افت کیفیت محیط زندگی تجربه می‌کنند.

در همین راستا، تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که در مناطقی که برداشت آب زیرزمینی کنترل شده، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها انجام گرفته و بازچرخانی آب گسترش یافته، امکان کاهش یا مهار روند فرونشست فراهم شده است. البرز نیز از این قاعده مستثنا نیست و اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی، هدایت روان‌آب‌ها و تقویت مدیریت یکپارچه منابع آب می‌تواند به کاهش فشار بر آبخوان‌ها کمک کند.

به گفته مسئولان، تاکنون حدود چهار طرح تغذیه آبخوان با گنجایش ذخیره بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب در استان اجرا شده است؛ طرح‌هایی که اگر با تامین مالی پایدار، نظارت مستمر و تصمیم‌گیری منسجم همراه شوند، می‌توانند بخشی از بحران را کنترل کنند.

فرونشست زمین در البرز دیگر یک خطر فرضی یا آینده‌محور نیست، بلکه پدیده‌ای جاری و واقعی است که آثار آن امروز هم در بخش‌هایی از استان دیده می‌شود. وقتی برداشت از منابع زیرزمینی از ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها پیشی می‌گیرد، نتیجه آن نه‌تنها افت سطح آب، بلکه نشست زمین، تهدید زیرساخت‌ها، آسیب به کشاورزی و افزایش هزینه‌های توسعه خواهد بود. به همین دلیل، کنترل فرونشست باید در صدر برنامه‌های مدیریت آب و توسعه پایدار البرز قرار گیرد.