برون‎سپاری بخش‎های بدون ارزش

به معنای ساده در فرآیند تولید بدون کارخانه، فرد یا کسب‌وکاری که تولید بدون کارخانه انجام می‌دهد، یک برند را به‎نام خود ثبت کرده و سیستم بازاریابی و برندینگ منحصر به فردی برای خودش ایجاد کرده است اما خودش تولید را ادامه نخواهد داد، بلکه تولید را برون‌سپاری کرده و آن را به یک کارخانه دیگر واگذار خواهد کرد. از این‌رو، کارخانجاتی که ظرفیت خالی برای تولید دارند، با افراد صاحب برند تولید بدون کارخانه همکاری می‌کنند تا کار تولید آنها را ادامه دهند. سرمایه‌گذاری اولیه در استراتژی تولید بدون کارخانه وجود ندارد و این یک مزیت بزرگ در این روش است.

کشورهای مختلف از این روش برای افزایش میزان تولید و بالا بردن صادرات استفاده می‌کنند. کارگاه‌های تولیدی که با این استراتژی پیش می‌روند، نسبت به تغییرات احتمالی در بازار انعطاف‌پذیر خواهند بود و با بازخورد گرفتن از بازار، محصولاتی را طبق تقاضای بازار عرضه می‌کنند.

در ایران گاهی کارخانجات بزرگی را می‌بینیم که اگر به خوبی از استراتژی تولید بدون کارخانه استفاده کنند، می‌توان از ظرفیت‌های خالی و بلااستفاده آنها برای راه‌اندازی یک واحد تولیدی بهره‌برد؛ بنابراین استفاده از این استراتژی، به رشد صادرات و تولید داخلی کمک بسیاری می‌کند. در عین حال هم هزینه زیادی ندارد و انجام سرمایه‌گذاری اولیه در آن ضروری نیست. البته از آنجا که استفاده از این استراتژی منجر به ایجاد یک کسب‎وکار خواهد شد، طراحی یک مدل کسب‎وکار بسیار مفید است.

سابقه موفق اجرای طرح تولید بدون کارخانه

براساس توضیحات زرندی، این روش از سال ۱۹۷۵ و بیشتر در صنایع دارویی مورد استفاده قرار گرفت و تا سال ۱۹۹۶ در صنایع دارویی اروپا و امریکا گسترش پیدا کرد. بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۰ شرکت‌های بزرگ به‌ویژه در حوزه دارویی، بیشترین استفاده را از این روش داشتند و بعد از آن با یک مدل جدید این موضوع بررسی کردند.

وی با استناد به مطالعات جهانی، پیگیری ۱۰ درصد رشد تولید سالانه جهان و بررسی بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار بازار جهانی را براساس این مدل تولید برآورد کرد و گفت: با اجرای این طرح می‌توانیم شاهد رشد خوب در تولید کشور باشیم.

معاون طرح و برنامه وزارت صنعت، معدن و تجارت با اشاره به برخی از مزایای اجرای طرح «تولید بدون کارخانه» در حوزه تولید و صادرات، گفت: این طرح با حداقل سرمایه‌گذاری ثابت و کمترین زمان موردنیاز برای ورود بازار، پاسخگوی بخشی از نیازهای بخش تولید و صادرات خواهد بود.

به گزارش وزارت صنعت، معدن و تجارت، سعید زرندی یکی از سیاست‌های جدی وزارت صنعت در سال ۹۹ و ۱۴۰۰ را موضوع استفاده از ظرفیت خالی واحدهای تولیدی اعلام کرد و افزود: این وزارتخانه به‌جای تمرکز روی سرمایه‌گذاری اولیه، صنایع دارای ظرفیت و صنایعی که در سال‌های گذشته ظرفیت‌سازی‌های خوبی در آنها شده را محور کار قرار داده است.

زرندی با اشاره به اینکه تولید قراردادی یا همان تولید بدون کارخانه یک تجربه موفق جهانی است، اظهارکرد: این روش یک نگاه جدید به حوزه تولید کشور است که زمزمه اجرای آن بیش از ۱۰ سال در کشور وجود داشت اما جمع‌بندی حاصل نشده بود. وی خاطرنشان‌کرد: به رسمیت شناختن این سیاست به‌عنوان شیوه‌ای از تولید، خواسته مکرر بخش خصوصی نیز بود که با توجه به مزایای آن موردتوجه وزارت صنعت، معدن و تجارت قرار گرفت.

زرندی اجرای این طرح را نتیجه پیگیری‌های چند ساله و ایجاد هماهنگی بین نظرات مختلف عنوان کرد و ادامه‌داد: این روش با نگاه اینکه تولید فقط کارخانه ساختن نیست، بلکه استفاده خوب از ظرفیت‌های موجود است، تعریف می‌شود و در حقیقت یک توانمندی مهندسی بازرگانی برای تولید برون‌سپاری شده است.

 وی بیان‌کرد: با استفاده از ظرفیت واحدهای تولیدی موجود کشور نسبت به طراحی محصول، بازاریابی و عرضه محصولات با نشان و برند خاص اقدام می‌شود.

استقبال صنایع غذایی و دارویی

زرندی اظهارکرد: نکته اصلی موضوع تولید بدون کارخانه که برای رسیدن به هدف استفاده از ظرفیت‌های خالی موجود است این است که واحدهای جدید می‌توانند بر حوزه تحقیق و توسعه (R&D) تمرکز کنند که یکی از نیازهای اصلی تولید کشور است. وی این روش را به‌عنوان یک فرصت که نیاز به حداقل سرمایه‌گذاری ثابت و کمترین زمان برای ورود به بازار دارد، معرفی کرد که موجب تنوع محصول، انعطاف‌پذیری و نوآوری در تولید و همچنین تمرکز بر بازاریابی، فروش و توسعه صادرات می‌شود.

زرندی کاهش سرمایه در گردش را از دیگر مزایای اجرای این طرح نام برد و افزود: وزارت صنعت، معدن و تجارت سعی کرد این ادبیات جدیدی که سال‌ها در جهان حاکم بوده را به نهاد‌های اجرایی ایران هم معرفی کند که البته برای این کار، فرهنگ‌سازی و ایجاد مشوق برای حرکت در مسیر نیاز است.

 وی از استقبال خوب بخش دارویی و صنایع غذایی از اجرای این طرح خبر داد و اضافه‌کرد: شرکت‌های خارجی به‌عنوان یکی از ظرفیت‌ها در این زمینه، مکرر با ما مکاتبه داشتند و با توجه به نیاز تولید کشور به فناوری، این شرکت‌ها می‌توانند با آوردن فناوری به‌عنوان آورده با کارخانه‌های موجود ثبت برند کنند.

جلوگیری از صدور مجوز جدید

به اعتقاد فعالان اقتصادی ظرفیت‎های خالی بنگاه‏های تولیدی را می‎توان مصداق «هدررفت سرمایه» دانست و فکری برای آنها کرد. طرح «تولید بدون کارخانه» یکی از طرح‎هایی است که فعالان اقتصادی درباره مزایای آن در جهت استفاده بهینه از این ظرفیت‏های خالی و بلااستفاده اتفاق‌نظر دارند. در این طرح که رویه نوینی در کسب‏وکار به‌شمار می‎آید، توجه تولیدکنندگان به برون‎سپاری بخش‎های بدون ارزش در زنجیره ارزش محصولات معطوف می‎شود.

دبیرکل خانه صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی با اشاره به اینکه تولید بدون کارخانه مزایای فراوانی دارد، اظهار کرد: به‌ویژه در شرایط فعلی که در صنعت ظرفیت‏های خالی بسیاری وجود دارد، تمرکز بر تولید بدون کارخانه با رفع موانع آن می‎تواند به اقتصاد کشور و افزایش ظرفیت تولید کارخانجات کمک مؤثری کند.

فیروز ابراهیمی طراحی و مهندسی و نیز فرآیند تولید را دو اصل کلیدی در تولید برمی‎شمارد و گفت: اگر این دو اصل به‌طور جداگانه مدیریت شوند، بهتر است؛ در این روش کارخانه‌هایی که فرآیند تولید دارند، می‎توانند به تولید بپردازند و طراحی، فروش و مقوله‎هایی مانند بازاریابی و... را به فعالان اقتصادی که در حوزه تجارت فعالیت می‎کنند، بسپارند.

وی با بیان اینکه این طرح گام موثری در جلوگیری از صدور مجوز جدید برای واحدهایی است که ممکن است مانند سایر واحدهای موجود با ظرفیت پایین فعالیت کنند، خاطرنشان کرد: در مجموع این طرح عواید و فواید متعددی دارد و با ساختار اقتصادی موجود کشور با توجه به ظرفیت خالی فراوان صنعت بسیار سازگار است و می‎توان به جای صدور مجوزهای جدیدی که هر روز رو به تزاید است، از روش تولید بدون کارخانه استفاده کنیم.

تجربه برندهای مشهور جهان

دبیر خانه صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی با اشاره به اینکه امروزه بسیاری از برندهای مشهور جهان از این روش استفاده می‌کنند، می‌افزاید: برای مثال در حوزه پوشاک برندهایی مانند «نایک» و «آدیداس» از این روش استفاده می‎کنند. برند «اپل» نیز بخش زیادی از محصولات خود را با این روش تولید می‎کند.

ابراهیمی به مشکل کمبود نقدینگی در واحدهای تولیدی اشاره و عنوان کرد: تولید بدون کارخانه می‎تواند مشکل کمبود نقدینگی بنگاه‏ها را نیز برطرف کند، زیرا سرمایه‌گذاری اولیه انجام‌شده و با وجود سرمایه‎گذارانی که در قالب تولید بدون کارخانه وارد می‎شوند، واحد تولیدی نیازی به سرمایه در گردش و بسیاری از دیگر فرآیندها ندارد و این امر در کاهش هزینه‌های تمام‌شده تولید نیز می‎تواند مؤثر باشد.

وی ادامه می‌دهد: در ماده ۱۷ ضوابط صدور مجوز این تولید که در سال ۹۲ از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت ابلاغ شد، بر تولید بدون کارخانه تأکید شده؛ بنابراین به لحاظ قانونی مشکلی وجود ندارد اما توسعه آن نیازمند فرهنگ‎سازی است و اینکه این مقوله باید تبیین و تشریح شود تا جامعه آن را بپذیرد؛ عموما فرهنگ کار مشارکتی در مردم تا حدودی پایین و واحدهای تولیدی در کشور ما عموما کوچک است و معمولا به صورت خانوادگی اداره می‌شوند.

ابراهیمی با بیان اینکه تولید بدون کارخانه یکی از حربه‎هایی است که به صورت یکجا می‌تواند بسیاری از مشکلات اقتصاد ما را حل کند و افزود: درحال‌حاضر با موج جدیدی از جویندگان کار به ویژه فارغ‎التحصیلان دانشگاهی مواجه هستیم که ممکن است این فارغ‎التحصیلان یا نخبگان دانش تئوریک را داشته باشند اما امکان سرمایه‎گذاری لازم برای تجاری‏سازی ایده‌های خود را ندارند؛ این روش تولید حتی می‎تواند به جذب این نخبگان دانشگاهی کمک کند تا ایده‎های خود را بدون نیاز به سرمایه‎گذاری اولیه اجرایی کنند.

موانع توسعه تولید بدون کارخانه

دبیر خانه صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی درباره مشکلات موجود در مسیر توسعه تولید بدون کارخانه نیز گفت: در این زمینه موانع جدی وجود دارد که دولت باید در تدوین سازکار آن درایت به خرج دهد. برای مثال مواد اولیه واحدهای تولیدی از پرداخت برخی حقوق گمرکی معاف هستند و صادرات نیز معافیت‎های مالیاتی دارد؛ باید سازکاری که در نظر گرفته می‎شود به گونه‎ای باشد که کاملا بر روند واردات آنها نظارت شود تا این مواد اولیه برای تولید به کارخانجات برسد و با نام تولید بدون کارخانه از بازارهای غیررسمی سر در نیاورد و مواد اولیه باید در خطوط تولید قابل ردیابی باشند.

سخن پایانی

استراتژی تولید بدون کارخانه در واقع تدوین و بکارگیری سیستمی است که با آن بتوان نسبت به تولید محصولات متنوع برای تکمیل سبد محصولات با استفاده از ظرفیت‌های بالقوه سایر واحدهای تولیدی و بدون ایجاد کارخانه اقدام کرد. در استراتژی تولید بدون کارخانه، دو اصل کلی و اساسی در تولید یعنی «طراحی و مهندسی» و «فرآیند تولید» از هم جدا شده و هریک به مجموعه مجزایی تبدیل می‌شود. تولید بدون کارخانه رویه نوینی در مدیریت کسب‌وکار است که طی آن بخش‌های بدون ارزش زنجیره ارزش محصولات برون‌سپاری شده و تولیدکننده بر ایجاد ارزش در بخش مدیریت بازاریابی یا توسعه فناوری متمرکز می‌شود. راهی که به‌تازگی در ایران آغازشده و هنوز در ابتدای راه آن هستیم.