سلامت روان در تهران؛ بحران پنهان زیر پوست زندگی شهری

به گزارش اکو اقتصاد، کلان‌شهر تهران به عنوان کانون تحولات اجتماعی و اقتصادی کشور، با فشارهای روانی فزاینده‌ای مواجه است که لزوم بازنگری در سیاست‌های کلان حوزه سلامت روان را بیش از هر زمان دیگری نمایان کرده است.

هفته سلامت روان ( ۱۹ تا ۲۴ مهرماه) امسال با شعار، شنیدن روایت‌های جامعه گامی برای عبور از بحران، فرصتی است برای توجه دوباره به سلامت روان به‌عنوان یکی از پایه‌های سلامت جامعه و اهمیت شنیدن تجربه‌ها، دغدغه‌ها و رنج‌هایی که گاهی در میان زندگی روزمره دیده و شنیده نمی‌شوند.

هزینه‌های بالای درمان و نوسانات نرخ ارز نیز آسیب مستقیمی به حوزه روان‌درمانی وارد کرده بسیاری از بیماران به دلیل تعرفه‌های بالای جلسات مشاوره و همچنین قیمت فزاینده داروهای اعصاب و روان، دوره‌های درمانی خود را نیمه‌کاره رها می‌کنند. این معضل، چرخه درمان را معیوب ساخته و باعث شده که بسیاری از افراد، به‌ویژه سرپرستان خانوار، ترجیح دهند علائم خود را سرکوب کنند تا اینکه به دنبال درمان حرفه‌ای باشند، امری که در درازمدت هزینه‌های اجتماعی سنگین‌تری را به سیستم سلامت تحمیل می‌کند.

فشار اقتصادی و ناامنی شغلی از دیگر عوامل کلیدی در تشدید اختلالات خلقی و اضطرابی در پایتخت است. تورم و کاهش قدرت خرید، اضطراب آینده را در لایه‌های مختلف جامعه، به‌ویژه نسل جوان و طبقه متوسط، افزایش داده است. این اضطراب وجودی که از بطن ناپایداری‌های اقتصادی نشأت می‌گیرد، به یک اپیدمی خاموش تبدیل شده که خود را در قالب‌های مختلف از جمله فرسودگی شغلی، پرخاشگری‌های اجتماعی و افسردگی نشان می‌دهد.

علاوه بر فشارهای اقتصادی، معضل انزوای اجتماعی در تهران مدرن، به‌رغم تراکم بالای جمعیت، بسیار مشهود است. بسیاری از شهروندان تهرانی به دلیل سبک زندگی آپارتمان‌نشینی و دوری از پیوندهای سنتی خانوادگی و محلی، احساس تنهایی عمیقی را تجربه می‌کنند. این انزوا به ویژه در میان سالمندان و مهاجران به تهران، به عاملی برای تشدید مشکلات روانی بدل شده است که زیرساخت‌های فعلی سلامت شهری، برنامه‌ای منسجم برای مقابله با آن ندارند.

تأثیر آلودگی هوا و کیفیت زیست‌محیطی بر سلامت روان نیز موضوعی است که در پژوهش‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌های علمی حاکی از آن است که قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلودگی هوای تهران، با افزایش سطوح التهاب در بدن و به تبع آن، تشدید علائم افسردگی و اختلالات شناختی مرتبط است. این متغیر زیست‌محیطی، لایه‌ای دیگر از پیچیدگی را به چالش سلامت روان در تهران می‌افزاید و نشان می‌دهد که راهکارهای درمانی به تنهایی کافی نیستند.

دکتر محمدرضا شالبافان مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در این زمینه معتقد است: اگرچه آموزش برخی توصیه‌های عمومی مانند مدیریت استرس، تنظیم چرخه خواب و بیداری، فعالیت بدنی منظم و استفاده از تکنیک‌های تنفسی در ارتقای کیفیت زندگی مؤثر است، اما نباید تصور کرد که این اقداماتِ حمایتی، جایگزین «درمان تخصصی» در مواجهه با اختلالات روانی هستند.

وی با تأکید بر لزوم مرجعیت علمی در دریافت اطلاعات سلامت روان، از عموم مردم خواست برای آگاهی از وضعیت سلامت روان و روش‌های مداخله، تنها به منابع معتبر از جمله دانشگاه‌های علوم پزشکی، تارنمای رسمی وزارت بهداشت و رسانه‌های رسمی کشور مراجعه کنند. شالبافان افزود: وزارت بهداشت راهنماهای خودمراقبتی متعددی را در این زمینه منتشر کرده که در دسترس عموم قرار دارد.

به گفته شالبافان، تداوم نگرانی‌ها پس از عبور از مرحله اولیه بحران، فشار روانی بر شهروندان را تشدید می‌کند پدیده «سوگ» یکی از عوامل مهمِ تحت تأثیر قرار دادن سلامت روان است و تجربه برخی نشانه‌های سوگ در هفته‌های نخست پس از فقدان عزیزان، طبیعی است و در این مرحله، حمایت‌های اجتماعی خانواده و دوستان نقش بسزایی در بهبود شرایط فرد دارد. با این حال، چنانچه مشکلات پس از سپری شدن این بازه زمانی همچنان تداوم یابد و فرد قادر به بازگشت به عملکرد معمول خود در زندگی روزمره نباشد، مراجعه به متخصص برای دریافت کمک‌های حرفه‌ای الزامی است.

شالبافان با یادآوری شرایط خاص افرادی که عزیزان خود را در بحران‌های اخیر از دست داده‌اند، تصریح کرد: برای آن دسته از هموطنانی که مراجعه حضوری برایشان مقدور نیست، سامانه ۱۹۰ وزارت بهداشت آماده ارائه مشاوره‌های لازم و راهنمایی توسط کارشناسان مربوطه است.

استرس مزمن؛ عامل اصلی تحریک‌پذیری در کلان‌شهرها

این مقام مسئول در وزارت بهداشت، استرس مزمن را ریشه اصلی افزایش تحریک‌پذیری در جامعه دانست و تصریح کرد: کمبود خواب کافی، فشارهای کاری و مشغله‌های روزمره، و همچنین سپری کردن زمان طولانی خارج از محیط خانه، همگی بر وضعیت روانی شهروندان تأثیرگذار هستند.

شالبافان با تأکید بر اینکه اطلاع‌رسانی درباره ماهیت اضطراب و افسردگی از وظایف ذاتی وزارت بهداشت است، یادآور شد: کاهش عوامل تنش‌زای محیطی، نیازمند هم‌افزایی تمامی دستگاه‌های اجرایی است؛ چراکه تنها حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، در حیطه اختیارات مستقیم وزارت بهداشت قرار دارد و باقی این عوامل در اختیار سایر بخش‌های حاکمیتی است.

وی در پایان از فعالیت کارگروه سلامت روان و اجتماعی در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی خبر داد و بر ضرورت تقویت این کارگروه و افزایش هم‌افزایی بین‌دستگاهی برای مدیریت موثر عوامل اجتماعی سلامت تأکید کرد.

دکتر مرضیه کرمی روانپزشک نیز اظهار داشت: امروز با یک اپیدمی خاموش در تهران مواجه هستیم. فشارهای ناشی از ناامنی شغلی و تورم، در کنار سبک زندگی انزواطلبانه در آپارتمان‌های کلان‌شهر، تاب‌آوری روانی شهروندان را به شدت کاهش داده است.

این روان‌پزشک با انتقاد از وضعیت فعلی دسترسی به خدمات تخصصی در تهران تصریح کرد: در حال حاضر سلامت روان در بسیاری از لایه‌های جامعه به کالایی لوکس تبدیل شده است. نابرابری در توزیع امکانات درمانی میان مناطق شمالی و جنوبی تهران، یکی از چالش‌های اساسی است که عدالت در سلامت را به شدت تهدید می‌کند.

کرمی افزود: نکته نگران‌کننده اینجاست که به دلیل هزینه‌های بالای جلسات روان‌درمانی و تعرفه‌های داروهای اعصاب و روان، بسیاری از بیماران در میانه راه، روند درمان را متوقف می‌کنند. این اتفاق نه تنها وضعیت فرد را وخیم‌تر می‌کند، بلکه در درازمدت هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم سنگینی را به نظام سلامت و اقتصاد کشور تحمیل خواهد کرد.

وی در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای کاهش این فشارها گفت: افزایش پوشش بیمه‌ای خدمات سلامت روان، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. تا زمانی که سازمان‌های بیمه‌گر در کنار خدمات جسمی، نگاهی حمایتی و جامع به مداخلات روان‌شناختی نداشته باشند، نمی‌توان انتظار داشت که دهک‌های متوسط و کم‌درآمد بتوانند از این خدمات بهره‌مند شوند. ما نیازمند یک مدل مالی پایدار برای حمایت از سلامت روان در کلان‌شهرها هستیم.

تابوشکنی؛ گام نخست برای درمان

کرمی با اشاره به لزوم تغییر رویکرد فرهنگی در جامعه اظهار داشت: با وجود پیشرفت‌های علمی، هنوز انگ اجتماعی پیرامون مراجعه به روان‌پزشک به عنوان یک مانع بزرگ عمل می‌کند. بسیاری از سرپرستان خانوار به دلیل ترس از برچسب‌خوردن یا ضعف نشان دادن، از مراجعه به متخصص خودداری می‌کنند تا زمانی که اختلال به مرحله حاد و اورژانسی می‌رسد.

او تأکید کرد: رسانه‌ها و نظام آموزشی باید نقش فعالی در عادی‌سازی مراقبت از روان ایفا کنند. سلامت روان باید بخشی از سبک زندگی سالم تعریف شود، نه نشانه‌ای از شکست فردی.

این روانپزشک، با بیان اینکه حل معضل سلامت روان تنها در مطب پزشک محقق نمی‌شود، افزود: مدیریت این وضعیت نیازمند یک رویکرد فرابخشی است. بهبودی در این حوزه مستلزم همکاری شهرداری‌ها برای توسعه فضاهای اجتماعی، نهادهای اقتصادی برای ثبات در معیشت و وزارت بهداشت برای توزیع عادلانه خدمات است. پایتخت نیاز به یک نقشه راه جامع دارد که در آن سلامت روان به عنوان یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری پایتخت دیده شود.

کرمی تصریح کرد: مداخله زودهنگام و حمایت‌های اجتماعی-روانی در محلات، موثرترین راهکار برای پیشگیری از گسترش آسیب‌های اجتماعی است و این امر جز با اراده‌ای واحد در تمامی سطوح سیاست‌گذاری محقق نخواهد شد.

در نهایت، بهبود وضعیت سلامت روان در تهران نیازمند یک رویکرد چندبعدی و فرابخشی است. این مهم تنها با افزایش تعداد تخت‌های بیمارستانی میسر نمی‌شود، بلکه نیازمند اصلاح سیاست‌های کلان اقتصادی، بهبود کیفیت زیست شهری، توسعه فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی و در دسترس قرار دادن خدمات تخصصی برای تمامی دهک‌های درآمدی است. پایتخت نیاز به یک نقشه راه جامع دارد که در آن سلامت روان نه به عنوان یک معضل فردی، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی سلامت پایتخت نگریسته شود.