کارمزدهای سنگین، ترمز رونق بورس ایران/ چرا هزینه معاملات سهام همچنان بالاست؟

به گزارش اکو اقتصاد، کارمزد معاملات سهام یکی از مهم‌ترین هزینه‌هایی است که هر سرمایه‌گذار در بازار سرمایه با آن مواجه می‌شود. هر بار که فردی سهامی را خریداری یا به فروش می‌رساند، بخشی از ارزش معامله به عنوان کارمزد و مالیات کسر می‌شود. شاید این ارقام در یک معامله کوچک چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما برای معامله‌گران فعال یا سرمایه‌گذاران با حجم معاملات بالا، مجموع این هزینه‌ها در پایان سال رقم قابل توجهی خواهد بود.
همین موضوع باعث شده است که طی سال‌های اخیر، کاهش کارمزد معاملات به یکی از مطالبات فعالان بازار سرمایه تبدیل شود؛ مطالبه‌ای که موافقان آن معتقدند می‌تواند به افزایش نقدشوندگی، رشد حجم معاملات و رونق بورس کمک کند.
چرا کارمزد معاملات در ایران بالاست؟برخلاف تصور بسیاری از مردم، مبلغی که سرمایه‌گذار به عنوان کارمزد پرداخت می‌کند، تنها به کارگزاری تعلق نمی‌گیرد.این مبلغ میان بخش‌های مختلف بازار سرمایه توزیع می‌شود؛ از جمله کارگزاری‌ها، شرکت بورس یا فرابورس، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، سازمان بورس و اوراق بهادار و برخی نهادهای دیگر. علاوه بر این، مالیات فروش سهام نیز به هزینه نهایی معامله اضافه می‌شود.در واقع، ساختار فعلی بازار سرمایه ایران به گونه‌ای طراحی شده که بخش مهمی از درآمد ارکان بازار از محل انجام معاملات تأمین می‌شود. به همین دلیل هرگونه کاهش کارمزد، مستقیماً بر درآمد این نهادها اثر می‌گذارد و اجرای آن نیازمند اصلاحات ساختاری است.
چرا در آمریکا کارمزد معاملات تقریباً صفر است؟در مقابل، بسیاری از بورس‌های بزرگ جهان طی سال‌های اخیر مسیر متفاوتی را طی کرده‌اند.از سال ۲۰۱۹ بسیاری از کارگزاری‌های بزرگ آمریکایی رقابت گسترده‌ای برای جذب مشتری آغاز کردند و کارمزد خرید و فروش سهام را به صفر رساندند. این اقدام در ابتدا شاید عجیب به نظر می‌رسید، اما واقعیت این است که درآمد این شرکت‌ها دیگر وابسته به کارمزد معاملات نیست.کارگزاری‌های بزرگ از محل‌های متنوعی درآمد کسب می‌کنند؛ از جمله سود مانده نقدی حساب مشتریان، ارائه اعتبار معاملاتی (Margin)، مدیریت دارایی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، فروش خدمات تحلیلی، مشاوره مالی و حتی دریافت درآمد از بازارگردان‌ها بابت هدایت سفارش‌ها.به همین دلیل حذف کارمزد نه‌تنها درآمد آنها را از بین نبرد، بلکه در بسیاری از موارد باعث جذب میلیون‌ها مشتری جدید و افزایش درآمد کلی این شرکت‌ها شد.
رقابت؛ حلقه مفقوده بازار سرمایه ایرانیکی دیگر از تفاوت‌های مهم میان بورس ایران و بورس‌های توسعه‌یافته، میزان رقابت میان کارگزاری‌ها است.در ایران نرخ کارمزد معاملات به صورت متمرکز تعیین می‌شود و کارگزاری‌ها اختیار چندانی برای کاهش آن ندارند. در نتیجه رقابت آنها بیشتر بر کیفیت خدمات، سامانه‌های معاملاتی یا ارائه خدمات جانبی متمرکز است.اما در بازارهای توسعه‌یافته، کارگزاری‌ها برای جذب مشتری ناچارند هزینه خدمات خود را کاهش دهند. همین رقابت شدید طی سال‌های اخیر موجب شده سرمایه‌گذاران بدون پرداخت کارمزد مستقیم معامله کنند.
کارمزدهای بالا چه اثری بر بورس دارد؟ بالا بودن هزینه معاملات، تنها یک دغدغه برای معامله‌گران نیست؛ بلکه بر عملکرد کل بازار سرمایه اثر می‌گذارد.وقتی هزینه خرید و فروش افزایش پیدا می‌کند، سرمایه‌گذاران برای انجام معامله محتاط‌تر می‌شوند. بسیاری از معامله‌گران کوتاه‌مدت که سودهای اندکی از نوسانات بازار کسب می‌کنند، با افزایش هزینه معاملات عملاً بخشی از سود خود را از دست می‌دهند و انگیزه فعالیتشان کاهش می‌یابد.از سوی دیگر، کاهش تعداد معاملات به معنای افت نقدشوندگی بازار است. هرچه خرید و فروش کمتر انجام شود، فاصله قیمت‌های خرید و فروش بیشتر شده و کشف قیمت نیز با دشواری بیشتری صورت می‌گیرد.در نهایت، کاهش حجم معاملات می‌تواند درآمد خود ارکان بازار را نیز کاهش دهد؛ موضوعی که نشان می‌دهد کارمزدهای بالا الزاماً به معنای درآمد بیشتر نیست.
آیا حذف کامل کارمزد در ایران امکان‌پذیر است؟با وجود مزایای کاهش هزینه معاملات، بسیاری از کارشناسان معتقدند نسخه «کارمزد صفر» فعلاً برای بورس ایران قابل اجرا نیست.

دلیل اصلی این موضوع، تفاوت مدل کسب‌وکار کارگزاری‌ها و سایر نهادهای بازار سرمایه است. در شرایط فعلی، بخش عمده درآمد این نهادها از محل انجام معاملات تأمین می‌شود و هنوز منابع درآمدی جایگزین به اندازه کافی توسعه نیافته است.به همین دلیل حذف ناگهانی کارمزدها می‌تواند فعالیت برخی نهادهای مالی را با چالش مواجه کند.با این حال، بسیاری از صاحب‌نظران پیشنهاد می‌کنند کاهش کارمزدها به صورت تدریجی و همزمان با توسعه خدمات مالی جدید انجام شود تا وابستگی بازار به درآمد معاملات کاهش یابد.
مالیات معاملات نیز محل انتقاد استعلاوه بر کارمزد، مالیات فروش سهام نیز یکی دیگر از هزینه‌هایی است که سرمایه‌گذاران پرداخت می‌کنند.برخی فعالان بازار معتقدند بازنگری در این مالیات، به‌ویژه در دوره‌هایی که بورس با رکود مواجه است، می‌تواند به افزایش انگیزه سرمایه‌گذاری کمک کند. البته موافقان حفظ مالیات نیز بر این باورند که این درآمد یکی از منابع درآمدی دولت محسوب می‌شود و حذف آن نیازمند تصمیمات کلان اقتصادی است.
راهکار چیست؟اصلاح نظام کارمزدی باید بخشی از یک برنامه جامع برای توسعه بورس باشد، نه صرفاً کاهش چند صدم درصد از هزینه معاملات.توسعه خدمات مدیریت دارایی، گسترش اعتبار معاملاتی، افزایش رقابت میان کارگزاری‌ها، توسعه ابزارهای مالی جدید، استفاده از فناوری‌های نوین و ایجاد منابع درآمدی متنوع برای نهادهای مالی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه کاهش تدریجی کارمزدها را فراهم کند.در کنار این موارد، بازنگری در مالیات معاملات و ایجاد مشوق‌هایی برای سرمایه‌گذاران بلندمدت نیز می‌تواند به افزایش عمق بازار کمک کند.
کارمزد معاملات در بورس ایران تنها یک هزینه ساده برای سرمایه‌گذاران نیست، بلکه بخشی از ساختار درآمدی بازار سرمایه محسوب می‌شود. به همین دلیل، کاهش آن نیازمند اصلاحات گسترده در مدل کسب‌وکار کارگزاری‌ها و سایر ارکان بازار است.با این حال، تجربه بورس‌های بزرگ جهان نشان می‌دهد هرچه هزینه معامله کمتر، رقابت بیشتر و خدمات مالی متنوع‌تر باشد، مشارکت سرمایه‌گذاران افزایش یافته و بازار سرمایه نقش پررنگ‌تری در تأمین مالی اقتصاد ایفا خواهد کرد. از همین رو، بسیاری از کارشناسان معتقدند بازنگری در نظام کارمزدی و مالیات معاملات، می‌تواند یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای افزایش جذابیت بورس، تقویت نقدشوندگی و بازگشت اعتماد سرمایه‌گذاران به بازار سرمایه ایران باشد.